HSG टेस्ट म्हणजे काय? ती कशी केली जाते?

HSG चा फुल फॉर्म आहे हिस्टेरोसाल्पिंगोग्राफी. गर्भधारणेत अडचणी येत असल्यास किंवा वारंवार गर्भपात होत असल्यास डॉक्टर ही टेस्ट सुचवतात.

गर्भधारणा न होणे ही आज अनेक जोडप्यांसाठी एक सामान्य पण अतिशय संवेदनशील समस्या बनली आहे. बरेच वेळा सर्व प्रयत्न करूनही जेव्हा गर्भधारणा राहत नाही, तेव्हा डॉक्टर काही महत्त्वाच्या टेस्ट सुचवतात. त्यामधील एक अत्यंत महत्त्वाची आणि उपयोगी टेस्ट म्हणजे HSG टेस्ट.

अनेक महिलांना या टेस्टचे नाव ऐकल्यावर मनात भीती, गोंधळ किंवा अनेक गैरसमज निर्माण होतात. "HSG टेस्ट म्हणजे नक्की काय?", "ती कशी केली जाते?", "यात खूप वेदना होतात का?", "याचा रिपोर्ट काय सांगतो?" असे अनेक प्रश्न मनात येतात. या ब्लॉगमध्ये आपण HSG टेस्ट बद्दलची संपूर्ण माहिती अगदी सोप्या शब्दांत आणि स्टेप-बाय-स्टेप जाणून घेणार आहोत.

1. HSG टेस्ट म्हणजे नेमकं काय? 

HSG चा फुल फॉर्म आहे Hysterosalpingography (हिस्टेरोसाल्पिंगोग्राफी). ही एक X-ray आधारित विशेष मेडिकल टेस्ट आहे.

स्त्रीच्या शरीरात गर्भधारणेसाठी गर्भाशय आणि दोन गर्भनलिका (Fallopian Tubes) यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. या टेस्टद्वारे प्रामुख्याने दोन गोष्टी तपासल्या जातात:

• गर्भाशय: गर्भाशयाचा आकार, रचना आणि त्यातील आतील भाग नॉर्मल आहे का?

• गर्भनलिका (फॅलोपियन ट्यूब्स): या नळ्या ओपन आहेत की बंद (ब्लॉक) आहेत?

सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ही टेस्ट 'प्रेग्नन्सी का राहत नाहीये?' याचे मूळ कारण शोधायला डॉक्टरांना मोठी मदत करते.

हे देखील वाचा: वंध्यत्व म्हणजे काय? जाणून घ्या वंध्यत्वाची कारणे, लक्षणे

2. ही टेस्ट का केली जाते?

डॉक्टर तुम्हाला ही टेस्ट सुचवण्यामागे खालील काही ठराविक आणि महत्त्वाची कारणे असू शकतात:

• वंध्यत्व: जर एखादी महिला 1 वर्ष किंवा त्यापेक्षा जास्त काळ नैसर्गिकरीत्या प्रयत्न करूनही प्रेग्नेंट होत नसेल, तर अंतर्गत अडथळे तपासण्यासाठी ही टेस्ट करतात.

• ट्यूब ब्लॉकेज तपासण्यासाठी: स्त्रीच्या शरीरात अंडाशयातून सुटलेले अंडे आणि पुरुषाचे स्पर्म यांची भेट याच फॅलोपियन ट्यूबमध्ये होत असते. जर या नळ्या ब्लॉक असतील, तर गर्भधारणा होणे अशक्य असते.

• वारंवार गर्भपात होणे: जर एखाद्या महिलेचे सतत गर्भपात होत असतील, तर गर्भाशयाची रचना सदोष आहे का, हे पाहण्यासाठी HSG उपयुक्त ठरते.

• गर्भाशयातील समस्या: गर्भाशयात गाठी (Fibroids), पॉलिप्स, किंवा जन्मतःच असलेला काही पडदा (Septum) शोधण्यासाठी ही टेस्ट केली जाते.

3. टेस्ट करण्याची योग्य वेळ कोणती? 

HSG टेस्ट ही महिन्याच्या कोणत्याही दिवशी केली जात नाही. त्यासाठी एक ठराविक सायकल पाळावी लागते:

तुमची मासिक पाळी संपल्यानंतर आणि ओव्हुलेशन (अंडे बाहेर पडणे) सुरू होण्यापूर्वी ही टेस्ट केली जाते. साधारणपणे पाळीच्या 7 व्या दिवसापासून ते 10 व्या दिवसाच्या दरम्यान ही टेस्ट करणे सर्वात उत्तम मानले जाते.

याचे कारण: या काळात तुम्ही प्रेग्नेंट असण्याची शक्यता शून्य असते, ज्यामुळे टेस्ट दरम्यान वापरल्या जाणाऱ्या X-rays चा गर्भाला कोणताही धोका पोहोचत नाही. तसेच पाळीनंतर गर्भाशयाचे अस्तर पातळ असल्याने फोटो स्पष्ट येतात.
 

हे देखील वाचा: IUI म्हणजे काय? प्रक्रिया, फायदे आणि यशाचे प्रमाण

4. टेस्टपूर्वीची तयारी कशी करावी? 

ही टेस्ट जरी साधी वाटली तरी काही गोष्टींची पूर्वतयारी आवश्यक असते:

• डॉक्टरांशी चर्चा: जर तुम्हाला कोणत्या औषधाची, आयोडीनची किंवा कॉन्ट्रास्ट डाय ची ॲलर्जी असेल, तर डॉक्टरांना आधीच कल्पना द्या.

• वेदनाशामक औषध (पेनकिलर): टेस्ट करताना गर्भाशयात काही प्रमाणात पेटके (Cramps) येऊ शकतात. त्यामुळे डॉक्टर टेस्टच्या एक तास आधी एखादे हलके वेदनाशामक औषध घेण्यास सांगतात.

• अँटीबायोटिक्स: इन्फेक्शन होऊ नये म्हणून काही डॉक्टर टेस्टच्या आधी किंवा नंतर औषधे लिहून देतात.

 • रिकाम्या पोटी राहण्याची गरज नाही: या टेस्टसाठी रिकाम्या पोटी राहण्याची गरज नसते. तुम्ही हलका नाश्ता किंवा जेवण करून जाऊ शकता.

• सोबत कोणालातरी न्या: टेस्टनंतर थोडी चक्कर किंवा अस्वस्थता जाणवू शकते, त्यामुळे सोबत पती किंवा जवळच्या नातेवाईकाला नेणे केव्हाही चांगले.
 

5. HSG टेस्ट कशी केली जाते? 

ही संपूर्ण प्रक्रिया साधारणपणे 15 ते 20 मिनिटांत पूर्ण होते. त्याचे टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:

स्टेप 1: पोझिशनिंग 

तुम्हाला हॉस्पिटलमधील विशेष X-ray रूममध्ये नेले जाते. तिथे एका टेबलवर झोपवून तुमचे पाय दुमडण्यास सांगितले जातात (याला Lithotomy Position म्हणतात, जी नॉर्मल गायनॅक तपासणीसाठी वापरली जाते).

स्टेप 2: सर्विक्स साफ करणे 

डॉक्टर योनीमार्गातून एक साधन (Speculum) आत घालून गर्भाशयाचे तोंड (Cervix) नीट पाहतात आणि तो भाग अँटीसेप्टिक द्रावणाने साफ करतात जेणेकरून कोणतेही इन्फेक्शन आत जाणार नाही.

स्टेप 3: कॅथेटर टाकणे 

सर्विक्समधून एक अतिशय बारीक आणि लवचिक प्लास्टिकची नळी, ज्याला कॅथेटर (Catheter) म्हणतात, गर्भाशयात हळूवारपणे सोडली जाते.

स्टेप 4: डाय इंजेक्ट करणे 

या नळीद्वारे एक विशेष प्रकारचे द्रव (ज्याला Contrast Dye म्हणतात) गर्भाशयात सोडले जाते. हे द्रव X-ray मध्ये पांढऱ्या रंगाचे चमकताना दिसते.

स्टेप 5: X-ray कॅप्चर करणे 

जेव्हा हा डाय गर्भाशयातून फॅलोपियन ट्यूब्सकडे वाहू लागतो, तेव्हा रेडिओलॉजिस्ट त्याचे Live X-ray फोटोज घेतात.

जर नळ्या खुल्या असतील, तर डाय नळ्यांच्या टोकातून बाहेर पडताना दिसतो (Spillage). जर नळ्या ब्लॉक असतील, तर डाय तिथेच अडकून पडतो.

स्टेप 6: प्रक्रिया पूर्ण

फोटोज समाधानकारक आल्यानंतर कॅथेटर हळूच बाहेर काढला जातो आणि टेस्ट पूर्ण होते.
 

हे देखील वाचा: फॅलोपीअन ट्यूब म्हणजे काय? याचे कार्य आणि अडथळ्याचे परिणाम

6. HSG टेस्ट करताना दुखते का? 

हा प्रश्न प्रत्येक महिलेच्या मनात असतो. याचे उत्तर असे आहे:

बहुतेक महिलांना हे दुखणे मासिक पाळीतील पोटदुखीसारखे वाटते. जेव्हा डाय गर्भाशयात सोडला जातो, तेव्हा थोडा दाब आणि ओढ लागल्यासारखे वाटू शकते.

ही वेदना फक्त काही सेकंदांसाठी किंवा मिनिटांसाठी असते. थोड्या विश्रांतीनंतर ती आपोआप कमी होते. अतिशय कमी महिलांना तीव्र वेदना जाणवतात, ज्यासाठी डॉक्टर आधीच औषधे देतात.

----------------------------

7. टेस्टनंतर काय काळजी घ्यावी? 

टेस्ट संपल्यानंतर तुम्ही काही वेळातच घरी जाऊ शकता, पण खालील गोष्टी लक्षात ठेवा:

- रक्तस्त्राव: टेस्टनंतर 1-2 दिवस थोडे रक्त जाणे किंवा लालसर पाणी जाणे नॉर्मल आहे. यासाठी तुम्ही सॅनिटरी पॅड वापरू शकता.

- डिस्चार्ज: योनीमार्गातून चिकट द्रव बाहेर येऊ शकतो, तो शरीरातील जास्तीचा डाय असतो.

- आराम: त्या दिवशी धावपळ न करता विश्रांती घ्यावी.

- इन्फेक्शनची चिन्हे: जर तुम्हाला तीव्र ताप आला, असह्य पोटदुखी झाली किंवा योनीमार्गातून दुर्गंधीयुक्त स्त्राव येऊ लागला, तर त्वरित डॉक्टरांशी संपर्क साधा.

हे देखील वाचा: Laparoscopic surgery in Marathi | लेप्रोस्कोपी का केली जाते?

८. रिझल्ट्सचा अर्थ काय? 

तुमचा रिपोर्ट साधारणपणे काही तासांत किंवा दुसऱ्या दिवशी मिळतो:

• सामान्य रिपोर्ट: याचा अर्थ डाय दोन्ही नळ्यांतून सहजपणे बाहेर पडला आहे. तुमचे गर्भाशय आणि नळ्या सुस्थितीत आहेत.

• ब्लॉक ट्यूब्स: जर डाय एका किंवा दोन्ही नळ्यांत अडकला असेल, तर तिथे ब्लॉकेज असू शकते. अशा वेळी डॉक्टर लॅपरोस्कोपी किंवा इतर उपचार सुचवू शकतात.

• गर्भाशयाची असामान्यता: गर्भाशयाचा आकार 'T' शेप असणे किंवा त्यात काही पडदा असणे, हे देखील रिपोर्टमध्ये स्पष्ट होते.

निष्कर्ष:

HSG टेस्ट ही आई होण्याच्या प्रवासातील एक महत्त्वाची आणि दिशादर्शक पायरी आहे. मनात कोणतीही भीती न ठेवता, ही टेस्ट केल्यास तुम्हाला गर्भधारणा न होण्यामागचे नेमके कारण समजेल आणि त्यावर योग्य उपचार करणे शक्य होईल.

लक्षात ठेवा, वैद्यकीय क्षेत्रात झालेल्या प्रगतीमुळे आता वंध्यत्वावर मात करणे सहज शक्य आहे. त्यामुळे घाबरू नका, डॉक्टरांवर विश्वास ठेवा आणि सकारात्मक राहा!

सामान्यतः विचारले जाणारे प्रश्न 

1. HSG टेस्टसाठी हॉस्पिटलमध्ये ॲडमिट व्हावे लागते का?

नाही, ही OPD बेस्ड टेस्ट आहे आणि साधारण 20 मिनिटांत पूर्ण होऊन तुम्ही त्याच दिवशी घरी जाऊ शकता.

2. HSG टेस्ट केल्यानंतर लगेच प्रेग्नेंसीची शक्यता वाढते का?

काही महिलांमध्ये डायमुळे हलके ब्लॉकेज साफ होऊन पुढील काही महिन्यांत प्रेग्नेंसीची शक्यता वाढू शकते.

3. HSG टेस्ट सुरक्षित आहे का?

होय, अनुभवी डॉक्टरांकडून योग्य काळजी घेऊन केली तर ही पूर्णपणे सुरक्षित टेस्ट आहे.

4. HSG टेस्ट दरम्यान भूल दिली जाते का?

सामान्यतः भूल दिली जात नाही, फक्त हलकी वेदनाशामक औषधे दिली जातात.

5. जर एकच ट्यूब ओपन असेल तर प्रेग्नेंसी होऊ शकते का?

होय, एक ट्यूब पूर्णपणे ओपन आणि नॉर्मल असेल तरी नैसर्गिकरीत्या प्रेग्नेंसी होऊ शकते.

6. HSG टेस्टचा रिपोर्ट किती वेळात मिळतो?

साधारण काही तासांत किंवा पुढील दिवशी रिपोर्ट उपलब्ध होतो.