आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत आणि वाढत्या वयात फॅमिली प्लॅनिंग करताना अनेक महिलांना काही आव्हानांचा सामना करावा लागतो. अशा वेळी जेव्हा तुम्ही फर्टिलिटी स्पेशलिस्टला भेटता, तेव्हा डॉक्टर तुम्हाला अनेक टेस्ट सुचवतात. त्यातील एक अत्यंत महत्त्वाची टेस्ट म्हणजे "AMH टेस्ट".
जर तुम्ही आई होण्याचा विचार करत असाल किंवा तुमच्या फर्टिलिटी हेल्थबद्दल जागरूक असाल, तर हा ब्लॉग तुमच्यासाठी खूप महत्त्वाचा आहे. आज आपण AMH टेस्टबद्दल संपूर्ण माहिती जाणून घेणार आहोत.
1. AMH टेस्ट म्हणजे नक्की काय?
AMH चा फुल फॉर्म "अँटी-म्युलेरियन हार्मोन (Anti-Müllerian Hormone)" असा आहे. हा एक विशेष प्रकारचा हार्मोन आहे जो महिलांच्या अंडाशयातील (Ovaries) लहान पिशव्यांमध्ये, ज्यांना आपण फॉलिकल्स (Follicles) म्हणतो, तयार होतो.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ही टेस्ट तुमच्या ओव्हरीजमध्ये किती स्त्रीबीज (Eggs) शिल्लक आहेत हे मोजण्यासाठी केली जाते. याला मेडिकल भाषेत "ओव्हेरियन रिझर्व्ह (Ovarian Reserve)" असे म्हणतात.
एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ही टेस्ट केवळ स्त्रीबीजांची 'संख्या' सांगते, 'गुणवत्ता' (Quality) नाही.
हे देखील वाचा: IVF साठी AMH लेवल किती महत्त्वाची? जाणून घ्या उपयुक्त माहिती!
2. ही टेस्ट का केली जाते?
महिलांच्या शरीरात जन्मतःच स्त्रीबीजांची संख्या ठरलेली असते. वयानुसार ही संख्या कमी होत जाते. AMH टेस्ट खालील कारणांसाठी उपयुक्त ठरते:
• फर्टिलिटी चेकअप: तुम्हाला नैसर्गिकरित्या गर्भधारणा होण्याची शक्यता किती आहे हे समजते.
• IVF उपचारांचे नियोजन: जर तुम्ही IVF किंवा IUI उपचारांचा विचार करत असाल, तर तुमचे अंडाशय औषधांना कसा प्रतिसाद देतील, हे डॉक्टर या टेस्टवरून ठरवतात.
• PCOS चे निदान: ज्या महिलांना PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) आहे, त्यांच्यात अनेकदा AMH लेवल खूप जास्त असते.
• अर्ली मेनोपॉज (Early Menopause): जर एखाद्या स्त्रीची मासिक पाळी वयाआधीच थांबणार असेल, तर AMH कमी होऊन त्याचे संकेत आधीच मिळू शकतात.
3. AMH टेस्ट कधी आणि कशी करावी?
या टेस्टचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ही कधीही केली जाऊ शकते.
• वेळ: ही एक साधी ब्लड टेस्ट (Blood Test) आहे. यासाठी तुम्हाला उपाशी पोटी राहण्याची गरज नाही.
• मासिक पाळी: इतर अनेक हार्मोन टेस्ट मासिक पाळीच्या ठराविक दिवशी कराव्या लागतात, पण AMH टेस्ट तुम्ही पिरियड्सच्या कोणत्याही दिवशी करू शकता, कारण याची लेवल संपूर्ण महिनाभर स्थिर असते.
हे देखील वाचा: स्त्रियांची मासिक पाळी बंद झाल्यावर मूल होऊ शकते का?
4. AMH ची सामान्य पातळी किती असावी?
AMH चे रिपोर्ट “ng/mL (नॅनोग्राम प्रति मिलीलीटर)” मध्ये मोजले जातात. वयानुसार याचे प्रमाण बदलत असते. खाली दिलेल्या टेबलवरून तुम्ही तुमच्या लेवलचा अंदाज घेऊ शकता:
| AMH पातळी (Level) | काय दर्शवते? (Interpretation) |
| 4.0 पेक्षा जास्त | हाय लेवल (अनेकदा PCOS चे संकेत असू शकतात) |
| 1.5 ते 4.0 ng/mL | नॉर्मल (Normal) - गर्भधारणेसाठी उत्तम |
| 1.0 ते 1.5 ng/mL | लो-नॉर्मल (स्त्रीबीजांची संख्या कमी होत आहे) |
| 0.5 ते 1.0 ng/mL | लो (Low) - कमी ओव्हेरियन रिझर्व्ह |
| 0.5 पेक्षा कमी | व्हेरी लो (Very Low) - गर्भधारणेसाठी कठीण काळ |
हे देखील वाचा: वंध्यत्व म्हणजे काय? Infertility कारणे, लक्षणे आणि उपचार
5. वयानुसार AMH लेवलमध्ये होणारे बदल
स्त्रीचे वय आणि AMH यांचा खूप जवळचा संबंध आहे.
• २५ वर्षे वय: या वयात AMH साधारणपणे 3.0 ng/mL च्या आसपास असते. ही फर्टिलिटीसाठी सर्वोत्तम वेळ मानली जाते.
• ३० ते ३५ वर्षे वय: या काळात लेवल हळूहळू कमी होऊन 1.5 ते 2.5 पर्यंत येते.
• ३५ नंतर: ३५ वयानंतर स्त्रीबीजांची संख्या झपाट्याने कमी होते आणि AMH लेवल 1.0 च्या खाली जाऊ शकते.
• ४० नंतर: या वयात लेवल बहुधा 1.0 पेक्षा कमी असते, ज्यामुळे नैसर्गिक गर्भधारणा कठीण होऊ शकते.
हे देखील वाचा: फर्टिलिटी आणि झोप: चुकीचा 'स्लीप पॅटर्न' गर्भधारणा थांबवतो?
6. कमी AMH असण्याची कारणे काय?
अनेक वेळा कमी वयातही AMH लेवल कमी येते. याची काही मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे असू शकतात:
१. वय (Age): हे सर्वात नैसर्गिक कारण आहे.
२. जेनेटिक्स (Genetics): जर तुमच्या कुटुंबात आई किंवा बहिणीला लवकर मेनोपॉज आला असेल, तर तुमची लेवल कमी असू शकते.
३. एंडोमेट्रिओसिस (Endometriosis): या आजारामुळे ओव्हरीजला इजा पोहोचते आणि स्त्रीबीजांची संख्या कमी होते.
४. ओव्हेरियन सर्जरी: जर पूर्वी ओव्हरीवर एखादी शस्त्रक्रिया झाली असेल.
५. धूम्रपान आणि स्ट्रेस: खराब जीवनशैली आणि अति तणावाचा थेट परिणाम हार्मोन्सवर होतो.
६. व्हिटॅमिन डी ची कमतरता: शरीरात व्हिटॅमिन डी कमी असल्यास AMH लेवलवर परिणाम होऊ शकतो.
---
7. जास्त AMH असणे चांगले की वाईट?
नेहमीच जास्त AMH असणे चांगले नसते. जर तुमची लेवल 4.0 किंवा 5.0 पेक्षा जास्त असेल, तर हे PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) चे लक्षण असू शकते. यामध्ये ओव्हरीजमध्ये अनेक लहान गाठी (Cysts) तयार होतात, ज्यामुळे ओव्ह्युलेशन (Ovulation) प्रक्रियेत अडथळा येतो. अशा वेळी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने उपचार करणे गरजेचे असते.
हे देखील वाचा: एग फ्रीजिंग: खर्च, यश आणि काळजी बाबत संपूर्ण माहिती
8. कमी AMH असताना गर्भधारणा होऊ शकते का?
अनेक महिला रिपोर्ट पाहिल्यावर घाबरून जातात की आता मी कधीच आई होऊ शकणार नाही. पण हे पूर्णपणे खरे नाही!
महत्वाची गोष्ट म्हणजे AMH फक्त स्त्रीबीजांची 'संख्या' सांगते. जर तुमची AMH लेवल कमी असेल पण स्त्रीबीजांची 'गुणवत्ता' (Quality) चांगली असेल, तर तुम्ही तरीही आई होऊ शकता. अशा परिस्थितीत डॉक्टर तुम्हाला काही सप्लिमेंट्स देतात किंवा IVF सारख्या प्रगत उपचारांचा सल्ला देतात.
---
9. AMH लेवल नैसर्गिकरित्या कशी सुधारावी?
गेलेली स्त्रीबीजं पुन्हा मिळवू शकत नाही हे खरं असलं तरी आपण असलेल्या स्त्रीबीजांची गुणवत्ता सुधारू शकतो आणि लेवल स्थिर ठेवू शकतो:
• निरोगी आहार: पालेभाज्या, फळे, सुका मेवा आणि कडधान्ये यांचा आहारात समावेश करा.
• व्हिटॅमिन डी (Vitamin D): दररोज १५-२० मिनिटे कोवळ्या उन्हात बसा किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्याने व्हिटॅमिन डी सप्लिमेंट्स घ्या.
• व्यायाम: नियमित योगासने किंवा चालण्यामुळे पेल्विक एरियामध्ये रक्तभिसरण वाढते, जे अंडाशयासाठी फायदेशीर असते.
• स्ट्रेस मॅनेजमेंट (Stress Management): मेडिटेशन करा आणि पुरेशी झोप घ्या.
• धूम्रपान आणि मद्यपान टाळा: या गोष्टींमुळे ओव्हरीजचे अकाली वृद्धत्व (Aging) होते.
हे देखील वाचा: गर्भधारणा होत नसेल तर काय करावे ? टिप्स फॉलो करा
10. AMH टेस्टची किंमत आणि रिझल्ट
भारतातील मोठ्या शहरांमध्ये या टेस्टची किंमत साधारणपणे 1500 ते 3000 रुपयांपर्यंत असू शकते. लॅबोरेटरी आणि शहरानुसार यात बदल होऊ शकतो. या टेस्टचा रिझल्ट साधारणपणे 24 ते 48 तासांत मिळतो.
---
निष्कर्ष-
AMH टेस्ट ही महिलांच्या प्रजनन आरोग्याचा आरसा आहे. ती तुम्हाला घाबरवण्यासाठी नाही, तर तुमच्या फॅमिली प्लॅनिंगसाठी योग्य दिशा देण्यासाठी आहे. जर तुमची AMH लेवल कमी आली असेल, तर वेळ न घालवता फर्टिलिटी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे केव्हाही उत्तम.
आजच्या मेडिकल सायन्समध्ये प्रत्येक समस्येवर उपाय उपलब्ध आहे. त्यामुळे योग्य माहिती आणि वेळेत उपचार तुम्हाला आई होण्याचे सुख नक्कीच देऊ शकतात.
